«ماکان کجاست؟‍!» قسمت هفتم: ضرورت استانداد سازی اجرای سند تحول بنیادین در آموزش

ضرورت استانداد سازي اجراي سند تحول بنيادين در آموزش و پرورش

مقدمه

پس از گذشت دو سال از ساخت بزرگ ترين آپارتمان پایتخت و ارائه و اجاره آن به مردم، به تازگي مجوز ساخت آن از سوي شهرداري صادر شده است. اين وضعيت اجرايي سازي سند تحول بنيادين در آموزش و پرورش در تابستان 1405 است.

از مهرماه 1404 (يك سال پيش) كتاب هاي درسي نونگاشت پايه اول ابتدايي در تعدادي از مدارس در حال اجراي آزمايشي است. اين روند از مهرماه 1405 در سطح گسترده تري از مدارس اجرا خواهد شد. اين در حال است كه:

اما در كمال ناباوري كتاب هاي درسي جديد به نام طرحواره تحول از برنامه درسي تا سطح مدرسه تاليف و در حال اجراست. و هر چند بندهاي اول تا ششم ماده واحده طرحواره مذكور عملياتي نشده، اما سازمان پژوهش در پي اجراي ساير بندهاي آن است.

اگر به اين سوال و جواب ها نگاهي بياندازيم به روشني به ايرادهاي اساسي اين شيوه از اجرايي سازي سند تحول پي مي بريم.

پاسخ: سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزش

ضرورت استانداردسازی اجرا

چرایی این مهم را با نگاهي گذرا به كتاب هاي درسي پايه اول ابتدايي به راحتی می شود فهمید:

وقتي استاندار مشخصی وجود نداشته باشد معلوم نمی شود که تحول را چرا باید به جای آموزش معلمان از تغییر کتاب های درسی شروع کار کرد که بارها و بارها تغییر کرده اند و تقریباْ هیچ چیز نوینی برای گفتن ندارند. و وقتی سازمان پژوهش به دلایل مشخص از جمله پرهیزینه بودن آموزش معلمان، زير بار «برنامه ريزي آموزشي» (آموزش معلمان و راهبري و نظارت بر اجراي برنامه درسي در مدرسه) نمي رود و اساساً بخش مستقل ديگري نيز در نظام آموزشي عهده دار اين مهمترين بخش تحول بنيادين را نيست؛ طبيعي است كه كتاب هاي درسي هم به سمت «خود آموز» شدن مي روند.

بيان اين نكته جاي بسي تأسف است كه تعداد كتاب هاي درسي نونگاشت پايه اول ابتدايي در سال ۱۴۰۴ از «۵» كتاب درسي به «۹» كتاب درسي و از «۶۳۰» صفحه به «۱۰۸۶» صفحه و وزن «۲۲۰۰» گرمي رسيده است. همين مسئله باعث شده تا كيف دانش آموزان از 2200 گرم به حدوداً «۳۲۰۰» گرم افزايش يابد.

و نيز جاي سؤال جدي است در حاليكه ساعت درسي رياضي پايه اول ابتدايي هيچ تغييري نكرده است (همان پنج ساعت در هفته قبل)، چگونه است كه كتاب رياضي دانش آموز از يك جلد به دو جلد و از ۱۷۸ صفحه به «۳۵۲» صفحه افزايش يافته است. يعني دقيقاً دو برابر شده است. آيا مهمترين دليل آن خودآموز كردن كتاب به دليل ناتواني در آموزش معلمان نيست؟!

مراحل اجرایی سازی اسناد تحولی به ويژه در گستره ملي و ميهني و براي آينده يك كشور مانند جمهورس اسلامي ايران با آرمان هاي بلند ايماني و اعتقادي در حوزه تعليم و تربيت حتماً نیازمند استانداردسازی است. در غير اين صورت جز تحميل هزينه هاي سنگين مادي و معنوي و ايجاد نااميدي از پيشرفت ثمره ديگري در پي نخواهد داشت.

استانداردهای آموزشی مجموعه‌ای از قواعد، اصول، معیارها، اطّلاعات نظری و کارهای عملی به هم پیوسته و مرتبط در سطح عمومی و تخصّصی هستند که به صورت صریح و روشن در خصوص ابعاد مختلف نظام آموزشی، در قالب موازینی چون مجموعه سر فصل‌ها‏ی درسی، شرایط دانش‌آموز از لحاظ جسمی، سنی، جنسی، تحصیلی، ساعات آموزش نظری و عملی، تجهیزات، ابزار و مواد مصرفی مورد نیاز که متناسب با هر رشته آموزشی گردآوری و تعریف شده‌اند و مبنای توسعه تفاهم، تسهیل ارتباطات، گسترش و تأمین همه جانبه عدالت آموزشی و تربیتی، صرفه‌جویی در منابع، تضمین و بهبود کیفیّت، ترسیم و توجیه وضعیت قابل دسترس، متناسب‎سازی فعالیت‌ها با اهداف و مطابقت خروجی با الزامات اساسی و مقررات اسناد تحولی در دستیابی به اهداف و میزان مطلوبی از نظم در اجرای یک برنامه جامع تعلیم و تربیت است.

تعليم و تربيت استاندارد محور

تعلیم و تربیت استاندارد محور در واقع عبارت است از تغییر دقیق محیط آموزشی برای نیل به نتایج مورد نظر که این امر مستلزم در نظر گرفتن معیارها و الگوهای مشخصی است که مسیر حرکت نظام آموزشی را مشخص می‌کنند. بنابراین استاندارد کردن آموزش عبارت است از تسهیل و تنظیم فعالیت‌ها و کاراییهای آموزشی در بهترین شرایط ممکن. (بدريان، عابد 1398)

دست‌یابی به یک نظام آموزشی برتر، کارآمد و پیشرفته در جهان در روز جاری، جزء مهمترین هدف‌های عمومی تمامی کشورهاست و برای تحقق این فرایندها به سمت استانداردهای آموزشی حرکت می‌کنند. تهیه استانداردهای برنامه درسی بویژه در کشورهایی که دارای سند برنامه درسی ملی هستند، بیشتر به چشم می‌خورد. در راستای برنامه درسی استاندارد- محور می‌توان اهداف واقعی و عملیاتی تعلیم و تربیت را مشخص کرد. در کشورهایی که دارای سند برنامه درسی ملی هستند، این سند را می‌توان به عنوان راهنما و سرنخ در تهیه و تدوین استانداردهای طراحی و تولید بسته‌های یادگیری، استانداردهای تضمین کیفیّت آموزشی، استانداردهای تضمین کیفیّت تحصیلی و سایر استانداردهای مرتبط با مؤلفه‌های تعلیم و تربیت مورد استفاده قرار داد. اهمیت تدوین استانداردهای برنامه درسی به حدی است که در برخی از کشورها، عمده مباحث مطرح شده در سند برنامه درسی ملی به این امر مهم اختصاص دارد.

در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران، برای نیل به هدفهای کلان و تحقق هر چه بیشتر آنها در راستای گسترش و تأمین همه جانبه عدالت آموزشی و تربیتی، ارتقای اثربخشی و بیشتر شدن کارایی در نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی و از سوی دیگر کسب موقعیت نخست تربیتی در منطقه و جهان اسلام و ارتقای فزاینده جایگاه تعلیم و تربیت ایران در سطح جهانی، طراحی و تدوین استانداردهای آموزشی پیشنهاد شده است. اهمیت استانداردسازی آموزشی در این سند را می‌توان به وضوح در هدف‌های عملیاتی و راهکارهای پیشنهادی به شرح ذیل ردیابی کرد:

راهکار 1-7 : استاندارد سازی تمام مؤلفه‌ها و عوامل درون مدرسه‌ای؛

راهکار 2-19 : تدوین استانداردهای کلّی تضمین کیفیّت برای گذر از دوره‌های تحصیلی؛

راهکار 5-5 : طراحی استانداردهای ارتقای کیفیّت و تقویت هویت اسلامی- ایرانی دانش‌آموزان؛

راهکار 6-20 : طراحی استانداردهای مصرف و تعبیه‌ساز و کارهای پیشگیری از اسراف و تبذیر؛

راهکار 7-2 : استاندارد سازی و تدوین شاخص‌های کیفی برای ارزیابی فعالیت‌های فرهنگی و تربیتی مدارس.

در سند تحول بنیادین، نظام آموزش و پرورش به شش زیرنظام تقسیم شده است که عبارتند از:

برنامه زیرنظام‌ها، بخش‌های اساسی در پشتیبانی از جریان تعلیم و تربیت برای تحقق اهداف و وظایف نظام آموزش و پرورش می‌باشد و اجرای دقیق و نحوه عملکرد مناسب آن، تمام مؤلفه‌های نظام تعلیم و تربیت را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. در این برنامه‌ها دلالت‌های نظری و عملی سند تحول در هر یک از زیر نظام‌ها و حوزه‌ها تعیین و تدوین شده است و مبنای برنامه‌ریزی‌ها و تصمیم‌گیری‌های اجرایی قرار خواهند گرفت.

سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی به واسطه مأموریت سازمانی، متولی تدوین و اجرای زیرنظام‌های برنامه درسی ملی، پژوهش و ارزشیابی و در ادامه استانداردسازی برنامه‌های زیرنظام تأمین فضا، تجهیزات و فناوری است. از آنجایی که در آینده بسیار نزدیک استقرار و ابتدا به کار حوزه‌های یادگیری یازده‌گانه را نظاره‌گر خواهیم بود، یکی از مأموریت‌های اصلی این حوزه‌ها که در اصل رکن اصلی علمی و فکری و محتوایی سازمان و مرجع پژوهش و برنامه‌ریزی درسی محسوب می‌شوند، باید طراحی، تدوین و تولید استانداردها و چارچوب‌های تولید بسته‌ها، رسانه‌ها و مواد یادگیری تعریف گردد تا شاهد به بار نشستن روند عملیاتی برنامه درسی ملی و تحقق بخش‌های حیاتی سند تحول بنیادین یعنی ارتقا، بهبود و تضمین کیفیّت نظام آموزشی و تربیتی کشورمان باشیم.

هر کدام از حوزه‌های یادگیری علاوه بر سیاست‌گذاری، استانداردسازی و هدایت تولید بسته‌های آموزشی مرتبط با برنامه درسی حوزه، وظیفه نظارت، ارزیابی و ارزیابی علمی بسته‌های یادگیری تولید شده به شیوه برون‌سپاری را عهده‌دار بوده و اقدام به انتخاب و معرفی منابع آموزشی مفید و متناسب با برنامه درسی خواهد کرد. از سوی دیگر با فراهم آوردن قابلیت تبادل نظر و تجربه میان اندیشمندان، صاحب‌نظران، پدیدآورندگان بسته‌های یادگیری و مجمع شورای عالی هر حوزه یادگیری، تدوین راهبردها، چارچوب‌ها و استانداردهای تولید بسته‌ها، رسانه‌ها و مواد یادگیری میسور خواهد گشت.

با ایجاد سامانه مدیریتی کارآمد و اثرگذار جهت مدیریت و تولید بسته‌های یادگیری دوره‌های تحصیلی، می‌توان از فرصت‌ها و تواناییات بخش دولتی و غیر دولتی در تولید و عرضه بسته‌های یادگیری مبتنی بر اهداف و استانداردهای برنامه‌های درسی و تربیتی به نحو احسن استفاده کرد و فرایند شناسایی، معرفی و تشویق نویسندگان، تولیدکنندگان و ناشرانی که بیشترین نقش را در حوزه تولید بسته‌های آموزشی و در راستای تحقق و تعمیق هدف‌های آموزش و پرورش داشته‌اند را تحقق بخشید.

جمع بندی

قرآن حکیم درباره «آزادی بیان و عمل» می فرماید:

«فَـبَشِّر عِـبادِ الَّـذینَ یَستَـمِـعونَ الـقَولَ

فَـیَتَـبِـعونَ اَحـسَـنَـهُ»

پس به بندگان من بشارت (مژده) بده، همان کسانی که سخنان (خوب) را می شنوند و از بهترین آنها پیروی می کنند.

آیه ۱۷ و ۱۸ سوره زمر

از آنجا كه كلمه «اَحـسَـنَه» آمده يعني بهترين (و نه «حَـسَـنَه» يعني بهتر)؛ لذا نبايد اجازه داد هر كس، هر حرف يا كار غلطي را در جامعه و یا یک نظام آموزشی طرح و اجرا كند؛ بلكه بايد سخنان و كارها و طرح های خوب (علمی، منطقی و قانونی) در جامعه فرصت و اجازه طرح و اجرا داشته باشند. حتی چندین طرح موازی تا ديگران هم حق انتخاب بهترين ها را داشته باشند. (مانند سياست چندتأليفي)

لذا ضمن آن كه نبايد اجازه اجرای طرح و برنامه هاي پرعيب و نقص و غيرمصوب و پرهزينه را كه فقط باعث ايجاد انتظارات بي پاسخ در جامعه شده و زمينه بدبيني و خستگي مردم از طرح مجدد موارد مشابه را سبب مي شوند، صادر كرد؛ بايد طرح و برنامه های خوب (علمی، منطقی و قانونی) مورد ارزیابی دقیق توسط یک «بخش مستقل» (بی‌طرف) انجام شود و فرصت بحث و گفت و گو و نقد و بررسي طرح و برنامه هاي در حال اجرا نیز ايجاد و از آن حمايت شود. غیر از این، بايد منتظر «تك صدايي» شدن جامعه بود كه يقيناً پيامدهاي خوبي به همراه نخواهد داشت.

از اين رو اگر طرحواره و يا برنامه و كتاب درسي داراي ايرادات اساسي و و غيرقابل انكار است، بايد جلوي آن در کمترین زمان گرفته شود؛ و نبايد در چنين مواردي از غفلت ديگران و يا ابزارهاي سياسي و جناحي براي تحميل برنامه ها استفاده كرد. اين كار نه تنها از منظر شرعي و عرفي و علمي قابل توجيه نيست بلكه از مصاديق فساد سيستمي و خيانت به بيت المال و آينده كشور است.